Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) klinik bir tanı olup, tanılanmasında sıklıkla, klinik gözlem ve öznel derecelendirme ölçeklerinden alınan bilgiler ile DSM-5 veya ICD-10 tanı ölçütleri kullanılır. DEHB klinik tanısını destekleyebilecek objektif değerlendirme araçlarının geliştirilmesi uzun zamandır gündemdedir. Sürekli performans testi (CPT) bir dizi görsel ve/veya işitsel uyaranın (tipik olarak sayılar, harfler veya geometrik şekiller) belirli bir süre boyunca hızlı sunumu ile karakterize bilgisayar programıdır. Katılımcılardan, belirli bir hedef ortaya çıktığında yanıt vermeleri ancak hedef olmayanlara ise yanıt vermemeleri istenir. Hedef olmayan uyaranlara yanıt, “işleme hatası” (commission error) olarak adlandırılırken, hedef uyaranlara yanıtın yokluğu “ihmal hatası” (omission error) olarak adlandırılır. Standart bir CPT tipik olarak; DEHB’nin temel belirtilerinden olan seçici dikkat, sürdürülebilir dikkat ve dürtüselliği ölçer. Seçici dikkat; katılımcının ihmal hatalanyla, dürtüsellik; işleme hatalarıyla ve sürdürülebilir dikkat; tepki süresi ve tepki süresi değişkenliği dahil olmak üzere test süresince performanstaki azalmalar ile ölçülür [1]. Literatürde CPT’ler ile yapılan çalışmalarda, DEHB’li katılımcıların sağlıklı katılımcılara göre anlamlı olarak daha fazla ihmal ve işleme hatası yaptığı gösterilmiştir [2]. Özgül öğrenme güçlükleri (ÖÖG) olan olgular ile sağlıklı kontrollerin CPT performanslarının karşılaştırıldığı çalışmalarda ise; ÖÖG’li grupların sağlıklı kontrollere göre daha fazla işleme hatası yaptığı bulunmuştur [3]. ÖÖG’li olgular ile DEHB’li olguların CPT performanslarının karşılaştırıldığı çalışma sonuçları çelişkili olsa da, DEHB’li olguların ÖÖG’li olgulara kıyasla dikkat performanslarını gösteren ihmal hatalarını daha çok yaptıkları, tepki süreleri ve tepki süresi değişkenlerinde anlamlı fark olduğu gösterilmiştir [4]. DEHB’li olgularda ÖÖG eş tanısının CPT performansı üzerine etkilerini araştıran çalışmalar sınırlı olup sonuçları çelişkilidir. Yapılan çalışmalarda CPT görevlerinde yer alan uyaranların harf içermesinin, ÖÖG komorbitesi olan DEHB’li olguların öğrenme güçlüklerinden kaynaklanan bozucu etkileri dolayısıyla test performanslarına karıştırıcı etkisinin olabileceği belirtilmiştir [5, 6]. Güncel çalışmalarda DEHB ve DEHB olmayan grupların ayrımında çeldirici içeren CPT’lerin etkinliği ön plandadır [7]. MOXO d-CPT, harf ya da rakam olmayan görsel uyaranı hedef alan hem işitsel hem de görsel çeldiricileri içeren bir testtir. Literatüre bakıldığında DEHB’li olgular ile ÖÖG komorbitesi olan DEHB’li olguların d-CPT performanslarının karşılaştırıldığı çalışmaya rastlanılmamıştır. Bu çalışmanın amacı; DEHB grubu ile DEHB+ÖÖG grubunun d-CPT performanslarının farklılık gösterip göstermediğini araştırmaktır.

Çalışmanın örneklemi Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları polikliniğine başvuran ve DSM-5 tanı kriterleri doğrultusunda DEHB tanısı konulan 57 çocuk ve ergenlerden ve DEHB+ÖÖG tanısı konulan 34 çocuk ve ergenlerden oluşturulmuştur.

Katılımcıların hepsine WISC-R ve MOXO d-CPT testinin yanısıra, klinik olarak ÖÖG tanısı düşünülen olgulara ek olarak ÖÖG test bataryası uygulanmıştır. Ek psikiyatrik tanısı bulunan ve WISC-R puanları 80’in altında olanlar çalışmaya dahil edilmemiştir.

DEHB ve DEHB+ÖÖG şeklinde oluşturulan gruplar arasında cinsiyet, yaş ve WISC-R puanları açısından anlamlı bir farklılık saptanmamıştır (sırasıyla X2=0.352, p>.05; U=901.00, p>.05; t:0,875, p>.05). DEHB grubunun yaş ortalaması 9.29+2.95 iken DEHB+ÖÖG grubunun yaş ortalaması 8.82+2.59 olarak bulunmuştur. DEHB grubunun WISC-R puan ortalaması 111,40+14,75 iken DEHB+ÖÖG grubunda 108,76+ 12,38 olarak saptanmıştır.

Tablo 1: Gruplara göre katılımcıların demografik veriler, WISC-R test puanları ve MOXO d-CPT alt faktörleri açısından değerlendirilmesi

Gruplar, MOXO testinin dikkat, zamanlama, impulsivite ve hiperaktivite performansları açısından karşılaştırıldığında, gruplar arasında sadece hiperaktivite alt faktörü açısından anlamlı bir farklılık olduğu bulunmuştur (U=715.00, p<.05). Bu verilere göre DEHB+ÖÖG’li olguların sadece DEHB’li olgulara kıyasla istatistiksel açıdan anlamlı derecede fazla hiperaktif yanıtlar verdikleri bulunmuştur (U=715.00, p<.05).

Bu çalışmada DEHB’li olgular ile istatistik’sel olarak benzer sosyodemografik özelliklere sahip ve ÖÖG komorbitesi olan DEHB’li olguların MOXO d-CPT performansları karşılaştırılmıştır. Literatürde DEHB’li olgular ile ÖÖG komorbitesi olan DEHB’li olguların CPT performansının karşılaştırıldığı çalışmaların sonuçları çelişkilidir. Aylward ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada (1990); sağlıklı kontroller ile sadece ÖÖGli, sadece DEHB’li ve DEHB+ÖÖG’li olguların CPT performansları karşılaştırılmış ve sadece DEHB’li olgular ile DEHB+ÖÖG’li olguların CPT performanslarında anlamlı farklılık bulunmadığı bildirilmiş, CPT performansını ÖÖG’den bağımsız olarak DEHB’nin etkilediği sonucuna varılmıştır [8]. Seidman ve arkadaşları yaptıkları bir çalışmada (2001); DEHB+ÖÖG’li olgular, sadece DEHB’li olgular ve sağlıklı kontrol grubunu yürütücü işlevleri açısından karşılaştırmış ve DEHB+ÖÖG’li grubunun CPT performanslarında ihmal hatalarının sadece DEHB’li gruba göre daha fazla olduğunu ve DEHB+ÖÖG’li grubun CPT performansının tüm alt faktörlerinin sadece DEHB’li gruba ve kontrol grubuna göre anlamlı farklılık gösterdiğini bulunmuşlardır [5]. Bizim çalışmamızın sonuçlarına göre DEHB+ÖÖG olan grupta MOXO’nun hiperaktivite alt değerleri DEHB tanısı olanlara göre anlamlı farklılık göstermiştir. Bu fark DEHB+ÖÖG’li olguların sadece DEHB’li olgulara kıyasla, daha fazla hiperaktif yanıtlar verdiklerini düşündürebilir. DEHB’li olguların test performansında hiperaktivite alt değeri MOXO’da hiperaktivite alt faktörü; dürtüsellik olarak değerlendirilmeyen işleme hatalarının test süresince hesaplanmasıyla oluşur. Bu hatalar iki farklı tiptedir. Klavyenin boşluk tuşuna birden fazla basma (hedef olan ya da hedef olmayan uyaranlara yanıt olarak) durumu tip 1 hata, boşluk tuşu haricinde başka bir tuşa basma tip 2 hata olarak kabul edilebilir [7]. Zamanlama, impulsivite ve dikkat performansları açısından iki grup arasında fark bulunmamış olması, Aylward ve arkadaşlarının (1990) sonuçlarını desteklemektedir. Ayrıca bu sonuçlar, MOXO’da kullanılan uyaranların harf olmamasının, ÖÖG’li katılımcıların test performansını olumsuz etkilediği düşünülen fonolojik becerilerinin teste etkisinin daha düşük olması ile ilişkili olduğu yönünde yorumlanabilir. Bu çalışma, DEHB’li olgular ile ÖÖG komorbitesi olan DEHB’li olgularının d-CPT performansının karşılaştırıldığı ilk çalışmadır. Dolayısıyla çalışma bulgularının ilerleyen dönemde yapılacak yeni çalışmalar ile desteklenmesi gerektiği düşünülmüştür.

1. Hall, C.L., et al., The clinical utility of the continuous performance test and objective measures of activity for diagnosing and monitoring ADHD in children: a systematic review. European child & adolescent psychiatry, 2016. 25(7): p. 677-699.
2. Losier, B.J., P.J. McGrath, and R.M. Klein, Error patterns on the continuous performance test in non -medicated and medicated samples of children with and without ADHD: A meta-analytic review. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 1996. 37(8): p. 971-987.
3. Swanson, H.L., A developmental study of vigilance in learning-disabled and nondisabled children. Journal of abnormal child psychology, 1983. 11(3): p. 415-429.
4. Miranda, M.C., et al., Performance patterns in Conners’ CPT among children with attention deficit hyperactivity disorder and dyslexia. Arquivos de neuro-psiquiatria, 2012. 70(2): p. 91-96.
5. Seidman, L.J., et al., Learning disabilities and executive dysfunction in boys with attentiondeficit/hyperactivity disorder. Neuropsychology, 2001. 15(4): p. 544.
6. Cassuto, H., A. Ben-Simon, and I. Berger, Using environmental distractors in the diagnosis of ADHD. Frontiers in human neuroscience, 2013. 7: p. 805.
7. Berger, I., O. Slobodin, and H. Cassuto, Usefulness and validity of continuous performance tests in the diagnosis of attention-deficit hyperactivity disorder children. Archives of Clinical Neuropsychology, 2017. 32(1): p. 81-93.
8. Aylward, G.P., S.J. Verhulst, and S. Bell, Individual and combined effects of attention deficits and learning disabilities on computerized ADHD assessment. Journal of Psychoeducational Assessment, 1990. 8(4): p. 497-508.