DEHB belirtilerinin gün yüzüne çıkması sıklıkla okul hayatının başlaması ile olmaktadır. Çocuğun konforlu ev alanından çıkışı ve baş etmesi gereken bir çok zorlukla birlikte hayat onlar için hem akademik hem de duygusal açıdan yıpratıcı olabilir. DEHB olan çocukların henüz tek başına sürdüremediği dikkat, organizasyon ve öz-düzenleme süreçlerini çevresel yapı ile desteklemek gerekir. Bu desteği ve ortamı sağladıktan sonra çocuklardan beklentiler inşa edilebilir.
İlk gün: Önce güven ve öngörülebilirlik
DEHB olan çocuk için okulun ilk günü sınıfa adım atmak çok önemli bir dönüm noktasıdır. Yeni öğretmen, arkadaşlar, kurallar, sesler, görsel uyaranlar ve akademik beklentiler aynı anda devreye girer. İlk defa kendi başına sosyal bir çevre kurmalı, arkadaş edinmeli, kendini korumalı ve bu bütünün parçası olmalı. Tüm bunları daha önce bilmediği bir ortamda, kendisi için oldukça büyük, görkemli, karmaşık ve kalabalık okul binasında sağlamalı.
İlk günün temel hedefi kusursuz davranış değil; çocuğun okulun güvenli, anlaşılabilir ve yönetilebilir bir yer olduğunu deneyimlemesidir.
DEHB olan çocukta okulun ilk günü: Ebeveyn ne yapmalı?
1. Sabahı mümkün olduğunca sakin ve öngörülebilir tutun.
İlk gün çocuğun üzerine “Bugün çok önemli bir gün!”, “Artık büyüdün”, “Bak bakalım uslu durabilecek misin?” gibi ek bir performans yükü bindirmeyin.
2. Ne olacağını önceden kısa ve somut biçimde anlatın.
“Okula gideceğiz, öğretmenin seni karşılayacak, sınıfına gireceksin; dersler bitince seni almaya geleceğim.” DEHB’li çocuk için uzun açıklamalardan çok, sırayla ne olacağını bilmek rahatlatıcıdır.
3. Vedayı kısa, sıcak ve kararlı yapın.
Çocuk kaygılandığında vedayı 15–20 dakikalık bir pazarlığa dönüştürmek kaygıyı artırabilir. Kararlı, sıcak ve samimi bir şekilde Çocuğa tutulabilecek küçük ve somut bir söz verilebilir: “Öğleden sonra seni almaya geleceğim.”
4. Çocuğun kaygısını kabul edin ama kaçınmayı pekiştirmeyin.
“Korkacak hiçbir şey yok” yerine “Biraz heyecanlı olduğunu görüyorum. İlk gün böyle hissetmek olabilir. Öğretmenin yanında olacak, ben de okul bitince geleceğim” yaklaşımı daha işlevseldir.
5. Öğretmene kısa ve işe yarayan bilgiler verin; çocuğun yanında uzun bir “sorun listesi” anlatmayın.
“DEHB’si var, çok hareketlidir, söz dinlemez, zorlanacaksınız” biçimindeki bir tanıtım yerine öğretmene çocuğun işlevselliğini artıran birkaç somut ipucu vermek daha yararlıdır: “Kısa yönergelerde daha iyi oluyor”, “Görevi parçalara ayırınca sürdürüyor”, “Olumlu geri bildirime çok iyi yanıt veriyor” gibi.
6. İlk günün hedefini akademik başarı olarak koymayın.
Çocuğun o gün ne kadar yazdığı, kaç soruyu doğru yaptığı ya da ne kadar uzun süre oturduğundan önce şu üç soruya bakmak daha değerlidir: Okula girebildi mi? Öğretmeniyle ilişki kurabildi mi? Eve okuldan tamamen yenilmiş hissederek mi, yoksa tekrar gidebilecek duygusuyla mı döndü?
7. Okul çıkışında sorguya çekmeyin.
“Öğretmen ne dedi?”, “Yaramazlık yaptın mı?”, “Dersini dinledin mi?”, “Arkadaş edindin mi?” şeklindeki peş peşe sorular yerine önce çocuğun regüle olmasına fırsat verin. Yemek, dinlenme veya kısa bir hareket zamanı sonrasında “Bugünün en güzel yanı neydi?” ya da “Bugün seni zorlayan bir şey oldu mu?” gibi açık uçlu bir-iki soru yeterlidir.
DEHB olan çocukta okulun ilk günleri: Öğretmen ne yapmalı?
Öğretmen ne yapabilir? Çocuğu adıyla karşılamak; sınıf rutinini kısa biçimde göstermek; ilk gün 3-5 temel kuralı öne çıkarmak; uzun yönergeleri basamaklandırmak; ilk saatlerde başarabileceği küçük görevler vermek ve olumlu davranışlar için hızlı ve yüreklendirici geri dönüş sağlamak.
1.Yönergeyi çocuğun rahatlıkla anlayabileceği basitlikte verin
“Kitabınızı çıkarın, 8. sayfayı açın, ilk üç soruyu yapın ve bitirince sessizce bekleyin” tek cümle gibi görünür; fakat çocuk için birden fazla yürütücü görev içerir. Barkley’nin yürütücü işlev yaklaşımı, kuralların ve hatırlatıcıların dışsallaştırılmasının önemini vurgular.
Daha işlevsel: “Matematik kitabını çıkar.” → “8. sayfayı aç.” → “İlk üç soruyu yap.” → “Bitirince bana göster.”
2.Çocuğu değil, davranışı tanımlayın
| Kaçının | Tercih edin |
|---|---|
| Yaramaz. | Yerinde kalmakta zorlanıyor. |
| Sorumsuz. | Malzemelerini organize etmekte zorlanıyor. |
| Beni dinlemiyor. | Uzun yönergelerde bilgiyi kaçırıyor. |
| Tembel. | Göreve başlamakta veya sürdürmekte zorlanıyor. |
3.Sınıfı çocuğun dikkat sistemi için düzenleyin
DEHB olan çocuk için her zaman en iyi yer ‘ön sıra’ değildir. Amaç öğretmene erişimi artırmak, gereksiz görsel/işitsel çeldiricileri azaltmak ve uygun akran modeline yakınlığı sağlamaktır. Kapı, koridor veya yoğun pencere trafiği bazı çocuklarda belirgin çeldirici olabilir.
Hatırlatma: “Daha dikkatli ol” bir strateji değildir. Dikkati sürdürebileceği çevreyi oluşturmak stratejidir.
4.Hareketi yalnızca problem davranış olarak görmeyin
Bazı çocuklarda kontrollü hareket, uyanıklık ve göreve katılımı destekleyebilir. “Hiç kıpırdama” yerine hareketi yapılandırın: “Bu dört soruyu bitir, sonra kağıtları masama getir.” Amaç sınırsız hareket değil, hareketin işlevsel hale getirilmesidir.
5.Görevi küçültün; hedefi küçültmeyin
Uzun görevler başlama ve sürdürme güçlüğünü artırabilir. 30 soruluk çalışma, 5 soru → kısa kontrol → geri bildirim → sonraki 5 soru biçiminde bölünebilir. Akademik hedef aynı kalır; hedefe giden yol yönetilebilir hale gelir.
6.Teneffüsü mutlaka gözlemleyin
DEHB olan çocuk için teneffüs bazen dersten daha zordur. Sınıfta öğretmen kontrolü vardır; teneffüste çocuk oyuna girme, sıra bekleme, kaybetmeye dayanma, şakayı yorumlama ve öfkesini düzenleme gibi sosyal görevleri kendi başına yönetir. Dürtüsellik → sosyal hata → akran reddi → öfke veya daha fazla dikkat çekme davranışı şeklinde bir döngü gelişebilir.
Öğretmen için soru: Çocuk derste mi zorlanıyor, yoksa asıl güçlük yapılandırılmamış sosyal ortamlarda mı ortaya çıkıyor?
7.Organizasyon güçlüğünü isteksizlik sanmayın
Çocuk ödevini yapmış ancak evde unutmuş olabilir; hangi kitabı götüreceğini karıştırabilir; ödevi deftere yazmayabilir veya teslim etmeyi unutabilir. Langberg’in okul temelli çalışmaları, ödev, organizasyon ve planlama becerilerinin doğrudan öğretilmesinin önemini göstermektedir.
Basit sistem: Tek ajanda + tek ödev kayıt noktası + renk kodları + gün sonunda 30 saniyelik çanta kontrolü + evde kısa kontrol.
8.İlk ay: ‘Dikkati kötü’ demek yerine nerede koptuğunu bulun
| Gözlenen durum | Olası işlevsel alan |
|---|---|
| Göreve başlayamıyor | Başlatma / motivasyonun düzenlenmesi |
| Başlıyor, yarıda bırakıyor | Görev sürekliliği |
| Doğru ama çok geç cevaplıyor | İşleme hızı / zamanlama |
| Hızlı ve yanlış cevaplıyor | Tepki kontrolü |
| Birebir iyi, sınıfta belirgin kötü | Çeldirici duyarlılığı |
| Sabah iyi, gün sonunda bozuluyor | Süreklilik / yorgunluk |
| Derste iyi, teneffüste sorunlu | Sosyal öz-düzenleme |
| Ödevi yapıyor, teslim etmiyor | Organizasyon |
9.Günlük takip kartı: 2-3 hedef yeterlidir
Günlük takip kartı yaklaşımında hedefler gözlenebilir, kısa ve ölçülebilir olmalıdır. “Daha uslu olacak” yerine aşağıdaki gibi hedefler kullanılabilir.
| Bugünkü hedef | Evet | Kısmen | Hayır |
|---|---|---|---|
| Yönergeden sonra 2 dakika içinde göreve başladı. | |||
| Konuşmadan önce el kaldırdı. | |||
| Gerekli materyallerini yanında bulundurdu. |
10.İlk 30 gün için kısa yol haritası
| Zaman | Öncelik | Öğretmenin odağı |
|---|---|---|
| 1. gün | Güven | Olumlu karşılama, kısa rutin |
| 1-3. gün | Öngörülebilirlik | Az ve görünür kural |
| İlk hafta | Yapı | Kısa yönerge, hızlı geri bildirim |
| 2. hafta | Öz-düzenleme | 2-3 ölçülebilir hedef |
| 2-3. hafta | Sosyal uyum | Teneffüs ve akran ilişkileri |
| 3. hafta | Organizasyon | Ajanda, ödev ve çanta sistemi |
| 4. hafta | Bireyselleştirme | Çocuğun nerede zorlandığını belirleme |
| 30. gün | Ortak değerlendirme | Aile-öğretmen-uzman geri bildirimi |
“DEHB olan çocuğa daha az beklenti değil; beklentiyi gerçekleştirebilmesi için daha fazla dış destek gerekir.”
Bilimsel dayanak ve seçilmiş kaynaklar
- Barkley RA. Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment. 4th ed. Guilford Press; 2015.
- DuPaul GJ, Stoner G. ADHD in the Schools: Assessment and Intervention Strategies. 3rd ed. Guilford Press; 2014.
- Langberg JM, Epstein JN, Becker SP, Girio-Herrera E, Vaughn AJ. Evaluation of the Homework, Organization, and Planning Skills (HOPS) intervention for middle school students with ADHD. School Psychology Review. 2012.
- Gaastra GF, Groen Y, Tucha L, Tucha O. The effects of classroom interventions on off-task and disruptive classroom behavior in children with symptoms of ADHD: a meta-analytic review. PLoS ONE. 2016;11(2):e0148841.
- Wolraich ML, Hagan JF, Allan C, et al. Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of ADHD in Children and Adolescents. Pediatrics. 2019;144(4):e20192528.
- NICE. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).
- Yazgan Y. Okul, çocuk gelişimi, ayrışma ve disiplin üzerine yazılar: “Kopmadan Ayrılık”, “Eğitim Sistemi ve Çocuklar”, “Beyin Gelişimi ve Davranış Olgunluğu”. Yankı Yazgan resmi web sitesi.
Not: Bu materyal öğretmen ve ailelere yönelik genel eğitim amaçlıdır. DEHB heterojen bir durumdur; okul düzenlemeleri çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, eşlik eden öğrenme/duygusal güçlükleri ve bireysel işlevselliğine göre uyarlanmalıdır.